Lần đầu kiểm toán BCTC: 9 việc kế toán cần làm trước

Chuẩn bị kiểm toán báo cáo tài chính lần đầu là việc nhiều kế toán trưởng phải làm trong năm 2026–2027, nhất là ở doanh nghiệp vừa thuộc diện kiểm toán bắt buộc do đạt tiêu chí quy mô lớn. Năm đầu khó nhất vì kiểm toán viên chưa từng kiểm tra số dư đầu kỳ và chưa hiểu hệ thống của doanh nghiệp. Bài viết liệt kê 9 việc kế toán nên làm trước khi kiểm toán viên đến, kèm lịch thời gian và danh mục hồ sơ.

Các bước dưới đây là kinh nghiệm thực hành của nghề kế toán – kiểm toán, không phải quy định pháp luật, trừ những chỗ có dẫn điều khoản. Việc doanh nghiệp có thuộc diện bắt buộc hay không được phân tích ở bài đối tượng kiểm toán bắt buộc 2026.

1. Khung pháp lý cần nắm trước khi bắt đầu

• Kiểm toán trước khi nộp, trước khi công khai: báo cáo tài chính năm mà pháp luật yêu cầu kiểm toán phải được kiểm toán trước khi nộp cho cơ quan nhà nước và trước khi công khai; khi nộp phải kèm báo cáo kiểm toán (Điều 33 Luật Kế toán; Điều 26 Thông tư 99/2025).
• Hạn nộp 90 ngày kể từ ngày kết thúc kỳ kế toán năm (khoản 3 Điều 29 Luật Kế toán; Điều 25 Thông tư 99). Năm tài chính 2026 trùng năm dương lịch: hạn 31/3/2027.
• Kiểm kê tài sản cuối kỳ kế toán năm là bắt buộc; chênh lệch phải xử lý vào sổ trước khi lập báo cáo (Điều 40 Luật Kế toán).
• Chữ ký trên báo cáo tài chính: người lập, kế toán trưởng, người đại diện theo pháp luật (Điều 29 Luật Kế toán).

2. Lịch chuẩn bị gợi ý cho năm tài chính 2026

3. Chín việc kế toán cần làm trước khi kiểm toán viên đến

Việc 1: Chọn đơn vị kiểm toán và ký hợp đồng sớm

Kiểm toán độc lập vẫn là ngành nghề kinh doanh có điều kiện. Doanh nghiệp nên kiểm tra đơn vị kiểm toán và kiểm toán viên đủ điều kiện hành nghề, thống nhất phạm vi (báo cáo riêng, hợp nhất), lịch làm việc và đầu mối hai bên.

Việc 2: Rà soát số dư đầu kỳ

Đây là trọng tâm của năm đầu. Kế toán chuẩn bị bảng cân đối tài khoản đầu năm, biên bản kiểm kê và đối chiếu công nợ, sao kê ngân hàng tại ngày kết thúc năm trước. Số dư không có chứng từ giải thích nên được xử lý trước khi kiểm toán viên phát hiện.

Việc 3: Chuẩn hóa chế độ và chính sách kế toán

Từ năm tài chính 2026, doanh nghiệp áp dụng Thông tư 99/2025 hoặc (với doanh nghiệp nhỏ và vừa) được chọn Thông tư 133/2016. Kiểm tra việc chuyển đổi số dư theo Điều 29 Thông tư 99 đã làm chưa, xem bài chuyển đổi số dư sang Thông tư 99. Chính sách khấu hao, dự phòng, ghi nhận doanh thu nên được ghi thành văn bản.

Việc 4: Lập kế hoạch kiểm kê cuối năm

Gửi kiểm toán viên kế hoạch kiểm kê: địa điểm kho, thời gian, người tham gia, phương pháp. Kiểm toán viên chứng kiến kiểm kê giúp giảm thủ tục thay thế về sau.

Việc 5: Đối chiếu công nợ, ngân hàng, khoản vay

Gửi biên bản đối chiếu cho khách hàng, nhà cung cấp có số dư lớn; lấy xác nhận số dư ngân hàng, khoản vay tại ngày khóa sổ. Kiểm toán viên thường gửi thư xác nhận độc lập, doanh nghiệp cần cung cấp danh sách và địa chỉ chính xác.

Việc 6: Rà các khoản ước tính và đúng kỳ

Dự phòng phải thu khó đòi, giảm giá hàng tồn kho, chi phí phải trả, chi phí chờ phân bổ là những khoản kiểm toán viên hay điều chỉnh. Kiểm tra hóa đơn đầu năm sau xem có chi phí thuộc năm nay chưa ghi nhận không.

Việc 7: Chuẩn bị bộ hồ sơ kiểm toán yêu cầu

Việc 8: Rà kiểm soát nội bộ

Điều 39 Luật Kế toán yêu cầu đơn vị kế toán thiết lập kiểm soát nội bộ để bảo đảm tài sản an toàn và nghiệp vụ được phê duyệt đúng thẩm quyền. Kiểm toán viên sẽ hỏi: ai duyệt chi, ai đối chiếu ngân hàng, ai được sửa dữ liệu trên phần mềm. Câu trả lời nên khớp với quy chế thực tế.

Việc 9: Phân công đầu mối và quy trình xử lý điều chỉnh

Chỉ định một đầu mối nhận yêu cầu, theo dõi hồ sơ đã gửi. Thống nhất cách xử lý bút toán điều chỉnh: xem xét từng bút toán, đồng ý thì ghi sổ năm đang kiểm toán trước khi phát hành báo cáo (khoản 2 Điều 27 Luật Kế toán).

4. Ví dụ minh họa: điều chỉnh dự phòng phải thu

Ví dụ minh họa, số liệu giả định. Công ty P có khoản phải thu khách hàng Q là 400.000.000 đồng, quá hạn hơn một năm, chưa trích dự phòng. Kiểm toán viên đánh giá khả năng thu hồi thấp và đề nghị trích dự phòng theo chính sách của công ty, giả sử 50%.

Số dự phòng đề nghị = 400.000.000 × 50% = 200.000.000 đồng. Nếu công ty đồng ý, kế toán ghi tăng chi phí và tăng dự phòng 200 triệu trên sổ năm 2026 trước khi phát hành báo cáo. Lợi nhuận kế toán giảm 200 triệu. Việc khoản dự phòng này có được trừ khi tính thuế TNDN hay không phụ thuộc quy định thuế, cần xem xét riêng.

5. Sau khi nhận báo cáo kiểm toán

Công việc chưa kết thúc khi báo cáo kiểm toán được ký. Doanh nghiệp còn ba việc:

• Nộp báo cáo tài chính kèm báo cáo kiểm toán cho cơ quan nhà nước có thẩm quyền trong hạn 90 ngày.
• Công khai báo cáo tài chính năm trong 120 ngày kể từ ngày kết thúc kỳ kế toán năm, kèm báo cáo kiểm toán (khoản 5 Điều 31 và khoản 4 Điều 32 Luật Kế toán), trừ khi pháp luật chuyên ngành có quy định khác.
• Xử lý thư quản lý (nếu kiểm toán viên phát hành): lập kế hoạch khắc phục các điểm yếu kiểm soát nội bộ để năm sau không lặp lại.

6. Những lỗi thường gặp ở năm kiểm toán đầu tiên

• Ký hợp đồng kiểm toán sau ngày 31/12, kiểm toán viên không chứng kiến được kiểm kê.
• Số dư đầu kỳ không có biên bản đối chiếu, phải điều chỉnh hồi tố.
• Hồ sơ gửi rời rạc qua nhiều kênh, không ai theo dõi đã gửi gì.
• Không ghi bút toán điều chỉnh đã đồng ý vào sổ, khiến sổ và báo cáo kiểm toán lệch nhau.
• Để sát hạn 31/3 mới bắt đầu, không kịp nộp báo cáo đã kiểm toán đúng hạn.

Kết luận

Kiểm toán lần đầu suôn sẻ hay không phụ thuộc phần lớn vào việc chuẩn bị từ quý IV: ký hợp đồng sớm, làm sạch số dư đầu kỳ, kiểm kê có chứng kiến và hồ sơ đầy đủ. Doanh nghiệp làm tốt năm đầu sẽ nhẹ hơn nhiều ở các năm sau.

Nếu doanh nghiệp cần người rà soát sổ sách trước khi kiểm toán viên đến, TAVA có dịch vụ rà soát sổ sách kế toán và báo cáo tài chính cuối năm. Xem thêm bài hạn nộp báo cáo tài chính năm 2026 hoặc liên hệ TAVA.