Cách tính điểm hòa vốn đơn giản nhất: lấy tổng định phí chia cho số dư đảm phí của mỗi sản phẩm (giá bán trừ biến phí). Kết quả là số sản phẩm phải bán để không lỗ. Muốn tính theo doanh thu, bạn chia tổng định phí cho tỷ lệ số dư đảm phí. Bài này hướng dẫn từng công thức, dựng sẵn bảng Excel theo từng ô, kèm ví dụ số liệu cụ thể và 3 sai lầm khiến chủ doanh nghiệp tính ra con số “đẹp” nhưng sai.
1. Điểm hòa vốn là gì và dùng để làm gì?
Điểm hòa vốn là mức sản lượng hoặc doanh thu mà tại đó tổng doanh thu bằng tổng chi phí, lợi nhuận bằng 0. Đây là công cụ cơ bản của phân tích chi phí – sản lượng – lợi nhuận (CVP), một nội dung trong khung hướng dẫn kế toán quản trị tại Thông tư 53/2006/TT-BTC. Thông tư này chỉ mang tính hướng dẫn, doanh nghiệp tự áp dụng theo nhu cầu.
Chủ doanh nghiệp dùng điểm hòa vốn để trả lời các câu hỏi:
- Mỗi tháng phải bán tối thiểu bao nhiêu để không lỗ?
- Mở thêm cửa hàng, thuê thêm người thì cần tăng doanh số bao nhiêu?
- Giảm giá 10% thì phải bán thêm bao nhiêu mới giữ được lợi nhuận?
- Doanh thu được phép giảm bao nhiêu trước khi rơi vào lỗ?
Nếu bạn mới làm quen với khái niệm, đọc trước bài kế toán quản trị là gì.
2. Công thức tính điểm hòa vốn
Trước khi tính, bạn phải tách chi phí thành hai nhóm:
- Biến phí: thay đổi theo sản lượng, như nguyên vật liệu, bao bì, hoa hồng bán hàng, phí vận chuyển theo đơn.
- Định phí: cố định trong một phạm vi hoạt động, như tiền thuê mặt bằng, lương cứng, khấu hao, phí phần mềm.
Bộ công thức phân tích hòa vốn
| Chỉ tiêu | Công thức |
|---|---|
| Số dư đảm phí đơn vị | Giá bán đơn vị − Biến phí đơn vị |
| Tỷ lệ số dư đảm phí | Số dư đảm phí / Doanh thu |
| Sản lượng hòa vốn | Tổng định phí / Số dư đảm phí đơn vị |
| Doanh thu hòa vốn | Tổng định phí / Tỷ lệ số dư đảm phí |
| Số dư an toàn | Doanh thu thực tế − Doanh thu hòa vốn |
| Sản lượng đạt lợi nhuận mục tiêu | (Định phí + Lợi nhuận mục tiêu) / Số dư đảm phí đơn vị |
| Đòn bẩy kinh doanh (DOL) | Số dư đảm phí / Lợi nhuận trước lãi vay và thuế |
Các công thức trên là kiến thức kế toán quản trị chuẩn mực, không phải quy định pháp luật.
3. Ví dụ tính điểm hòa vốn từng bước
Ví dụ minh họa (số liệu giả định): Một quán cà phê có số liệu tháng như sau:
- Định phí: thuê mặt bằng 25 triệu, lương cứng 25 triệu, khấu hao máy móc 5 triệu, chi phí cố định khác 5 triệu. Tổng 60 triệu đồng/tháng.
- Giá bán bình quân một ly (chưa thuế GTGT): 40.000 đồng.
- Biến phí một ly (cà phê, sữa, ly, ống hút, phí giao hàng bình quân): 16.000 đồng.
Số dư đảm phí mỗi ly
40.000 − 16.000 = 24.000 đồng.
Sản lượng hòa vốn
60.000.000 / 24.000 = 2.500 ly/tháng.
Tỷ lệ số dư đảm phí
24.000 / 40.000 = 60%.
Doanh thu hòa vốn
60.000.000 / 60% = 100 triệu đồng/tháng (kiểm tra: 2.500 × 40.000 = 100 triệu).
Giả sử tháng này quán bán được 3.200 ly:
- Doanh thu: 3.200 × 40.000 = 128 triệu đồng.
- Số dư an toàn: 128 − 100 = 28 triệu đồng, tương đương khoảng 21,9% doanh thu.
- Lợi nhuận: 3.200 × 24.000 − 60.000.000 = 76,8 − 60 = 16,8 triệu đồng.
- Đòn bẩy kinh doanh: 76,8 / 16,8 ≈ 4,57. Nghĩa là doanh thu tăng 1% thì lợi nhuận tăng khoảng 4,57%, và ngược lại khi doanh thu giảm.
Muốn đạt lợi nhuận mục tiêu 30 triệu đồng/tháng: (60 + 30) triệu / 24.000 = 3.750 ly.
Thử một quyết định giảm giá 10%: giá còn 36.000 đồng, số dư đảm phí mỗi ly chỉ còn 20.000 đồng. Sản lượng hòa vốn tăng lên 60.000.000 / 20.000 = 3.000 ly. Muốn giữ lợi nhuận 16,8 triệu đồng như cũ, quán phải bán (60 + 16,8) triệu / 20.000 = 3.840 ly, tức tăng 20% sản lượng chỉ để đứng yên. Đây là lý do giảm giá cần được tính trước, không nên quyết theo cảm giác.
4. Dựng bảng tính điểm hòa vốn trên Excel
Bạn có thể dựng bảng chỉ với vài ô. Nhập số liệu ở cột B, công thức ở cột B các dòng dưới:
| Ô | Nội dung | Nhập hoặc công thức |
|---|---|---|
| B1 | Tổng định phí tháng | 60000000 |
| B2 | Giá bán đơn vị (chưa thuế GTGT) | 40000 |
| B3 | Biến phí đơn vị | 16000 |
| B4 | Số dư đảm phí đơn vị | =B2-B3 |
| B5 | Sản lượng hòa vốn | =ROUNDUP(B1/B4;0) |
| B6 | Tỷ lệ số dư đảm phí | =B4/B2 |
| B7 | Doanh thu hòa vốn | =B1/B6 |
| B8 | Sản lượng thực tế | 3200 |
| B9 | Số dư an toàn | =B8*B2-B7 |
| B10 | Lợi nhuận | =B8*B4-B1 |
Dấu phân cách đối số trong hàm (dấu chấm phẩy hay dấu phẩy) tùy cài đặt vùng của máy. Dùng ROUNDUP để làm tròn lên, vì bán 2.499,5 ly là không thể và làm tròn xuống sẽ lỗ.
5. Tính điểm hòa vốn khi bán nhiều sản phẩm
Hầu hết doanh nghiệp bán nhiều mặt hàng với số dư đảm phí khác nhau. Khi đó, bạn dùng tỷ lệ số dư đảm phí bình quân theo cơ cấu doanh thu.
Ví dụ minh họa (số liệu giả định): Định phí 60 triệu đồng. Doanh thu gồm 70% đồ uống (tỷ lệ số dư đảm phí 60%) và 30% bánh (tỷ lệ 40%).
- Tỷ lệ số dư đảm phí bình quân: 70% × 60% + 30% × 40% = 42% + 12% = 54%.
- Doanh thu hòa vốn: 60.000.000 / 54% ≈ 111,1 triệu đồng/tháng.
Nếu cơ cấu chuyển sang 50% đồ uống, 50% bánh, tỷ lệ bình quân còn 50%, doanh thu hòa vốn tăng lên 120 triệu đồng. Cùng tổng doanh thu nhưng bán nhiều hàng lãi thấp hơn thì điểm hòa vốn cao hơn. Chi tiết cách chọn sản phẩm, bạn xem bài số dư đảm phí.
6. Ba sai lầm khi chủ doanh nghiệp tự tính điểm hòa vốn
Sai lầm 1: Xếp sai biến phí và định phí
Lương nhân viên bán hàng có phần lương cứng (định phí) và hoa hồng theo doanh số (biến phí). Gộp tất cả vào một nhóm làm sai số dư đảm phí. Tương tự, tiền điện có phần cố định và phần thay đổi theo giờ máy chạy. Với chi phí hỗn hợp, bạn tách bằng phương pháp cực đại – cực tiểu hoặc ước tính theo số liệu nhiều tháng.
Sai lầm 2: Dùng giá bán đã gồm thuế GTGT hoặc chưa trừ chiết khấu
Với doanh nghiệp nộp thuế GTGT theo phương pháp khấu trừ, thuế GTGT đầu ra không phải doanh thu. Nếu lấy giá 44.000 đồng (đã gồm thuế, giả định thuế suất 10%; mặt hàng được giảm còn 8% thì là 43.200 đồng) thay cho 40.000 đồng, số dư đảm phí bị phóng đại và điểm hòa vốn thấp hơn thực tế. Các khoản chiết khấu, khuyến mãi, phí sàn thương mại điện tử cũng phải trừ khỏi giá bán.
Sai lầm 3: Quên cơ cấu sản phẩm và chi phí “ẩn”
Tính hòa vốn theo một sản phẩm “trung bình” mà không cập nhật cơ cấu bán hàng sẽ cho kết quả lệch, như ví dụ ở mục 5. Ngoài ra, nhiều người quên chi phí lãi vay, phí phần mềm, chi phí bảo trì định kỳ trong định phí.
Lưu ý: hòa vốn trên sổ chưa chắc đủ tiền
Điểm hòa vốn kế toán có tính khấu hao, một khoản chi phí không chi tiền trong kỳ. Ngược lại, nó không tính tiền trả nợ gốc vay hay tiền mua hàng tồn kho. Doanh nghiệp đạt hòa vốn trên sổ vẫn có thể thiếu tiền nếu khách hàng trả chậm. Vì vậy, nên đặt điểm hòa vốn cạnh dự báo dòng tiền 13 tuần để có bức tranh đầy đủ.
Kết luận
Điểm hòa vốn chỉ cần ba con số: định phí, giá bán và biến phí, nhưng độ tin cậy phụ thuộc vào việc phân loại chi phí đúng từ sổ kế toán. Hãy dựng bảng Excel như trên, cập nhật hằng tháng và dùng nó trước mỗi quyết định giá, thuê người hay mở rộng.
Nếu sổ sách của bạn chưa tách được biến phí và định phí, dịch vụ kế toán thuế trọn gói của TAVA có thể thiết lập mã chi phí phục vụ quản trị ngay từ khâu ghi sổ. Xem thêm các bài trong chuyên mục kế toán quản trị.